Het ijsbergmodel van McClelland

Het ijsbergmodel van McClelland uitgelegd

Het ijsbergmodel van McClelland vergelijkt een mens met een ijsberg. Boven de waterlijn zie je gedrag, vaardigheden en kennis, onder de waterlijn zitten waarden, overtuigingen en motieven. Dat verborgen deel stuurt wat je aan de buitenkant ziet.

David McClelland (1917-1998) was een Amerikaanse psycholoog, academicus en wetenschapper. Hij werd beroemd met zijn motivatietheorie: iedereen heeft te maken met motivatie, ongeacht leeftijd, geslacht of cultuur, en motivatie hangt samen met behoefte.

Het model zet aan tot nadenken over je sterke punten, over wat je wilt bereiken en over hoe je dat gaat doen.

De structuur van het ijsbergmodel

Het model bestaat uit twee delen die samen beschrijven hoe iemand functioneert.

Boven de waterlijn

Boven het wateroppervlak zie je de top van de berg: het zichtbare gedrag, de vaardigheden en de kennis van mensen. Het doen staat hier centraal.

Deze elementen zijn:

• Observeerbaar door anderen
• Meetbaar en tastbaar
• Relatief makkelijk te ontwikkelen door training
• Direct toepasbaar in werksituaties

Onder de waterlijn

Het grootste deel van een ijsberg ligt verborgen onder water. Dat staat symbool voor de onbewuste overtuigingen, normen, waarden, eigenschappen en motieven van mensen. Hier zitten de onuitgesproken gedachten en verlangens die het zichtbare gedrag sturen.

Onzichtbare factoren

Vier factoren onder de waterlijn werken door in wat iemand doet.

Overtuigingen zijn sterke meningen over jezelf, over anderen of over een situatie. Je opvoeding en je omgeving vormen ze. Twijfel aan jezelf hoort daar ook bij.

Normen en waarden bepalen wat iemand juist of onjuist vindt. Je laat een handeling achterwege omdat er een achterliggende norm meespeelt, bijvoorbeeld dat je een collega niet lastigvalt als hij het druk heeft.

Persoonlijke kenmerken kleuren het gedrag. De een is introvert, de ander extravert. De een is sociaal, de ander verlegen.

Motieven vormen de basis om iets te gaan doen. Ben je gemotiveerd, dan werk je naar je doel toe. Ben je zelf niet overtuigd, dan kost het je veel meer moeite.

Het ijsbergmodel binnen de organisatie

Binnen een organisatie levert het inzicht op om te weten wat medewerkers en teams beweegt.

Met de ijsbergtheorie breng je gedragsverandering op gang. Teams richten zich vaak op wat je ziet: concrete, tastbare elementen die je kunt aanpakken.

Duidelijke richtlijnen, een vaste structuur, afspraken vastleggen en feedback geven horen daarbij. Daarnaast telt wat er inwendig leeft bij medewerkers, want de kenmerken onder de waterlijn hebben grote invloed op het zichtbare gedrag. Ze werken versterkend of blokkerend.

Kijk dus ook naar het abstracte deel onder water, waar de nadruk op gevoel ligt. Stuur je mensen vanuit dat diepere niveau aan, dan ontstaat verandering van binnenuit.

Praktische toepassing in HR

Per HR-proces verschilt het waar je op let boven en onder de waterlijn, en welk instrument daarbij past.

Veelgestelde vragen:

Start met het ijsbergmodel in je organisatie

Wil je weten wat je medewerkers beweegt, welke motieven ze hebben en hoe hun persoonlijkheid eruitziet? Begin dan met meten onder de waterlijn.

Bekijk het hele aanbod op de pagina met online assessments.